De Talen
Tijdschrift voor iedereen met interesse in talen en vertalen
Spaans-Nederlands
Darwin vs Dios
Darwin
vs. God
Darwin vs Dios: de titel
levert weinig problemen op. De afkorting van het Latijnse ‘versus’ bestaat
ook in het Nederlands (zie vDale) maar dan wel met een punt erachter. Ik zou het
zelf liever voluit schrijven, mede omdat de eerste betekenis van vs. vers
(in de Bijbel) is, en het in een titel mooier staat. Tegenover lijkt me in deze context te plastisch.
1
Charles Robert Darwin supo desde el principio que su Teoría de la Evolución
iba a caer como una irreverente bomba
sobre los dogmas establecidos de la fe cristiana.
(…)
Charles
Robert Darwin wist van meet af aan dat zijn evolutietheorie een oneerbiedige bom
zou leggen onder de gevestigde dogma’s van het christelijk geloof.
Supo desde el principio:
wist vanaf het begin, wist van begin af
aan, had direct in de gaten, o.i.d. Niet het beginsel van zijn evolutietheorie. Su Teoría de la Evolución: we gebruiken de originele titel: The
origin of species of de titel van de Nederlandse vertaling:De
oorsprong der soorten, maar niet de Spaanse, en evenmin de vertaling
daarvan. Zijn theorie heet dan wel evolutietheorie
maar zijn boek niet. Zonder hoofdletter is evolutietheorie
(aan elkaar zonder hoofdletter) wel
goed gerekend. Iba a caer como una
irreverente bomba: lett. ging vallen maar
mooier is zou vallen. Bij
‘irreverente bomba’ staat het adjectief ervoor omdat het contrast niet
benadrukt hoeft te worden. Het versterkt alleen maar. Daarom niet
verpersoonlijken met weinig eerbied als
die betoonde voor (…). De verleiding is heel groot om er als
een bom inslaan op van te maken maar
eigenlijk kan dat alleen maar met het voorzetsel bij
(mensen of instanties) of in (plaats),
en dat is lastig in deze context. Prachtig
is dan de oplossing van een aantal inzenders, nl. de bom onder (…) leggen of het iets vrijere een respectloze aanslag zou zijn op. Te vervlakkend is in dit geval in
strijd zou zijn met. Acceptabel is de letterlijke vertaling met vallen.
Niet op hun grondvesten doen schudden.
Dat zeggen we van gebouwen of andere zaken die grondvesten hebben, en het is
ook te vrij. Los dogmas establecidos de la fe cristiana: als er had gestaan
‘por ‘, dan zou er zoiets als gevestigd
/ vastgesteld / bepaald door, etc. kunnen
komen. Nu dat niet het geval is, kan het alleen maar gevestigde dogma’s van het christelijk geloof worden. Te
omslachtig is die voor het christelijke
geloof waren vastgesteld. Dat legt ook meer nadruk op de handeling. Niet diepgeworteld.
2
Poco antes de que esta osada obra viera la luz, en una carta que escribió a
su amigo Joseph Hooker, Darwin confesó que se sentía «como un hombre a punto
de confesar un crimen».
Kort
voor dit gedurfde werk verscheen, schreef Darwin zijn vriend Joseph Hooker een
brief waarin hij bekende dat hij zich voelde ‘als iemand die op het punt staat
een misdaad te bekennen’.
Poco
antes de que: kort voordat of kort
voor zijn beide mogelijk. Esta osada
obra: dit gedurfde werk, waarbij ‘obra’ slaat op Darwins werk On the
origin of species. Als u in zin 1 het woord evolutietheorie hebt gebruikt, moest er dus iets toegevoegd worden,
bijvoorbeeld het werk over deze theorie /
leer. Echt fraai is dit overigens niet.
‘Esta’ zou in dit geval ook
met het bezittelijke voornaamwoord zijn vertaald
kunnen worden, maar dit werk kan niet,
omdat het werk in zin 1 niet genoemd is. Gewaagd is hier minder goed, omdat ‘osada’ eigenlijk alleen met gewaagd
kan worden vertaald in de betekenis van pikant.
Een ‘obra’ is geen meesterwerk, dat is een ‘obra maestra’. Viera la luz: ook in het Nederlands kan een boek het
licht zien in de betekenis van verschijnen,
gepubliceerd worden maar in het Spaans is ‘ver la luz’
in deze betekenis wel veel gebruikelijker dan in het Nederlands. Niet levenslicht
of daglicht. Vermijd een zware constructie als zou verschijnen als vertaling van de subjuntivo ‘viera’. Deze
subjuntivo is het gevolg van de grammaticale regel dat na ‘antes de que’ een
subjuntivo moet volgen, en met name in de verleden tijd is er dan meestal geen
sprake van een echte irrealis. En una
carta que escribió a su amigo Joseph Hooker, Darwin…: de naam Darwin
kan het beste naar voren gehaald worden. ‘Escribió’
kan hier ook worden wegvertaald: bekende
Darwin in een brief aan zijn vriend (…). Deze constructie impliceert
immers al dat de brief geschreven is. Het schrijven zelf moet niet de nadruk
krijgen. Confesó que se sentía ‘como
un hombre a punto de confesar un crimen’: een citaat wordt tussen enkele
aanhalingstekens (Duitse komma’s (‘’) ) gezet. Er komt twee keer een vorm
van ‘confesar’ in de zin voor. Dit kan in beide gevallen met bekennen worden vertaald. Opbiechten
is voor het eerste ‘confesó’ een nogal zware vertaling, maar een
misdaad opbiechten is heel goed mogelijk. ‘Confesó’
kan ook worden vertaald met vertrouwde
toe, maar gaf toe is niet
mogelijk, want dat zou betekenen dat Darwin’s bekentenis was afgedwongen en
daar geeft de tekst geen enkele aanwijzing voor. Como
un hombre: niets lijkt gemakkelijker dan ‘hombre’ met man
of mens te vertalen, maar in het
Nederlands is dit te te nadrukkelijk en kan er beter voor het onbepaalde iemand
worden gekozen. ‘A punto de’ kan met zowel op
het punt stond als op het punt staat vertaald
worden.
3
No era para menos.
Dat
was niet voor niets.
Dit ogenschijnlijk eenvoudige zinnetje moet goed in de context
begrepen worden. De Van Dale biedt hier geen soelaas, omdat geen van de drie
vertaalvoorstellen in deze context hout snijdt. Met no era para menos wordt hier niet bedoeld dat het nogal wat was dat
Darwin dit bekende, maar dat hij dit niet
voor niets zei, omdat het Victoriaanse Engeland bepaald niet klaar was voor
zijn theorie. Enkele inzenders hadden een uitstekende oplossing gevonden door te
vertalen Daar had hij alle reden toe of
Dat was niet zonder reden.
4
En la Inglaterra victoriana del siglo XIX, la idea de
que todas las especies vivas —incluyendo el ser humano— no habían sido
engendradas de un día para otro por la mano de Dios, sino que habían
evolucionado durante millones de años mediante un proceso de selección natural,
suponía una insolente blasfemia.
In
het negentiende-eeuwse Victoriaanse Engeland was het idee dat alle levende
wezens – de mens inbegrepen – niet van de ene dag op de andere door God
waren geschapen, maar gedurende miljoenen jaren door natuurlijke selectie zijn
ontstaan, een schandelijke godslastering.
Hele zin: voor de
leesbaarheid mag de volgorde worden aangepast door ofwel In het negentiende eeuwse etc. naar achteren te plaatsen, ofwel een
schandelijke godslastering naar voren te halen. En
la Inglaterra victoriana del siglo XIX: ook Victoriaanse
Engeland van de negentiende eeuw. Let op! Victoriaans met hoofdletter, vanwege Queen Victoria.
Niet Engelse rijk, het Engeland van
koningin Victoria uit de negentiende eeuw. La idea de que todas
las especies vivas – incluyendo el hombre: het werkwoord, dat in het
Spaans helemaal achteraan staat, moet naar voren worden gehaald. ‘Suponer’
betekent eigenlijk veronderstellen maar
die betekenis is vaak afgesleten tot betekenen,
inhouden/ wil zeggen en hier zelfs zijn
/ stond gelijk aan / kwam neer op. (Zie ook p. 183 Vertalen uit het Spaans,
tekst en uitleg, uitg. Coutinho). ‘Especies’ verwijst naar de titel van
Darwins boek, en kan daarom ook met soorten
worden vertaald. Daarop volgt dan inclusief
/ zelfs de menselijke. Bij levende
wezens staat inclusief het menselijke raar.
Daar past dan beter zelfs de mens / met
inbegrip van de mens o.i.d. Niet concept,
(…) diersoorten, meegerekend / inclusief het menselijke wezen. Acceptabel
is ook denkbeeld /
opvatting. No habían sido engendrados
de un día a otro por la mano de Diós: de letterlijke vertaling – geschapen
bij / met de hand van God levert archaïsch Nederlands op. En geschapen
is dan nog acceptabel, maar verwekt
door de hand / voortgebracht door de hand Gods is voor een algemene, niet
religieuze tekst te archaïsch. Niet zouden
zijn geschapen. Dat past eerder bij een suggestie dan bij een idee /
theorie, en het staat er ook niet. Evenmin niet
in één dag.. Sino que habían
evolucionado durante millones de años:
waren geëvolueerd is erg
letterlijk en formeel, maar wel acceptabel. Voor het perspectief van de lezer
van nu gaat het om een universele theorie. Dan gebruiken we de tegenwoordige
tijd. Acceptabel maar zich (…)
geleidelijk hadden ontwikkeld / Niet ontstaan
uit evolutie. Mediante un proceso de
selección natural: natuurlijk
selectieproces of natuurlijke selectie
liever dan het letterlijke een proces
van natuurlijke selectie. Niet vergeten dat wij in het Nederlands veel meer
samentrekken en implicteren, waardoor zinnen veel bondiger kunnen worden. Una insolente blasfemia:
niet zo gebruikelijk in deze combinatie is brutale.
Liever onbeschaamde / aanmatigende.
Dit stukje is het vervolg op was het idee
dat (…). Door toevoegen van en dat
was etc. wordt het een kromme zin.
6
Para comprender hasta qué punto Darwin era perfectamente consciente de la
polémica que sus ideas iban a desencadenar, hay que tener en cuenta su propia
trayectoria personal e intelectual.
Om te begrijpen hoezeer
Darwin zich bewust was van de controverse waartoe zijn ideeën
zouden leiden, moeten we naar zijn persoonlijke leven en intellectuele
ontwikkeling kijken.
Para comprender: zowel om
te begrijpen als om te kunnen
begrijpen is hier als vertaling mogelijk. Hasta
qué punto Darwin era perfectamente consciente de: de constructie in hoeverre Darwin zich volmaakt bewust was van is niet mogelijk. Of
een mens is zich volmaakt bewust van iets, of een mens is zich tot op zekere
hoogte bewust van iets. Hier gaat het erom, dat Darwin heel goed wist wat zijn
ideeën zouden teweegbrengen. La polémica
que sus ideas iban a desencadenar: de vaste uitdrukkingen zijn tot
controverse leiden, controverse oproepen en polemiek
ontketenen. ‘Iban’ kan het beste met zouden
vertaald worden. Gingen is geen mooi Nederlands. Niet zouden
gaan. Hay
que tener en cuenta: de letterlijke vertaling moet rekening gehouden worden met is hier niet mogelijk. Voor een
goed begrip van iets is meestal kennis nodig, niet dat u ergens rekening mee
houdt. Er zijn dan ook verschillende vertalingen van ‘tener en cuenta’
mogelijk, zoals kijken naar, of
eventueel het vrijere meer of iets
weten over. In ogenschouw nemen is wat plechtstatig. Het is hier bijna
onvermijdelijk om het persoonlijke we
in te voeren; dit is een gevolg van de vertaling om
te begrijpen aan het begin van de zin. Men
wordt weinig meer gebruikt en klinkt verouderd. Su
propia trayectoria personal e intelectual: in het Nederlands is één woord
waaraan zowel persoonlijke als intellectuele
is te koppelen, moeilijk te vinden. Ontwikkeling
lijkt het toverwoord, maar persoonlijke
ontwikkeling betekent tegenwoordig meestal dat iemand – vaak via training
– op het sociale vlak of in zijn beroep op een hoger niveau wil komen, en dat
wordt hier niet bedoeld. Het gaat er meer om hoe Darwins leven verliep en hoe
zijn denken zich ontwikkelde: hij had theologie gestudeerd, maar werd
uiteindelijk de auteur van On the origin
of species. ‘Propia’ niet vertalen, omdat eigen
persoonlijke dubbelop is.
7
Al fin y al cabo, (…) estudió
teología en la Universidad de Cambridge con la intención de convertirse
en sacerdote de la Iglesia Anglicana, y no cuestionaba la
validez de la Biblia como fuente sagrada para explicar el origen del mundo.
Per slot van rekening (…)
had hij theologie gestudeerd aan de Universiteit van Cambridge om Anglicaans
priester te worden, en in die tijd plaatste hij geen vraagtekens bij de
geldigheid van de Bijbel als onaantastbare bron van kennis over het ontstaan van
de wereld.
Al fin y al cabo, (…)
estudió teología: op het moment dat Darwin met zijn theorie naar buiten
kwam, had hij al theologie gestudeerd. De pretérito (in)definido kan die
betekenis van voltooid verleden tijd hebben en indien dit uit de context blijkt,
moet die ook zo worden vertaald. Con
la intención de convertirse en sacerdote de la Iglesia Anglicana: met
de bedoeling priester van de Anglicaanse kerk te worden kan ook maar niet om
als priester bij de Anglicaanse kerk in te treden. Intreden / zijn intrede doen is
van toepassing op kloosters. Y no
cuestionaba la validez de la Biblia: ook plaatste
hij geen vraagtekens bij. Bij betwisten
is de plaats van het woord niet een
probleem (‘niet als enige bron’ of erachteraan bungelend).
Dit is geen vervolg van ‘con la intención de’. Dan had er een
infinitief gestaan. De aansluiting liep niet bij veel inzenders, mede door de
verkeerde plaats of het ontbreken van het persoonlijk voornaamwoord. Dit kan
worden weggelaten in het geval dat de twee werkwoorden een vervolg zijn op per slot van rekening en er geen sprake is van een nevenschikking,
dus zonder komma. Met komma is de zin daarachter vergelijkbaar met een hoofdzin.
De vraag is echter of de komma hier wel nodig was, omdat per
slot van rekening evengoed zou kunnen gelden voor het tweede werkwoord. Door
die komma is het ook veel minder duidelijk dat no
cuestionaba zich afspeelt in de tijd dat hij in Cambridge studeerde. Daarom
is het wenselijkdit d.m.v. een bepaling te verduidelijken. Dat kan ook met destijds, toen plus eventueel nooit.
(Zie ook Tekst en Uitleg , p. 227)
Niet maar hij betwistte niet. Dat zou
inhouden dat dit in de Anglicaanse kerk wel betwist wordt. Como fuente sagrada: ‘sagrado’ in de betekenis van onaantastbaar
/ onfeilbaar maar zelfs dan klinkt in de combinatie met twijfelen
merkwaardig. Gebruikelijk en goed gerekend, zij het wat vrijer, is ook als
enig aanvaardbare / enige bron. Niet zo mooi is een
bron om het ontstaan / de oorsprong te verklaren, maar het grammaticaal
betere op basis waarvan is ook niet denderend. Vandaar de oplossing met kennis
in de modelzin. Acceptabel maar ook nogal een woordenbrij is bron
van kennis ter verklaring van...'
8
(a)Toch
kalfde het geloof van Darwin in de loop der jaren – en vooral na zijn
wetenschappelijke avontuur aan boord van de Beagle, dat een keerpunt in zijn
leven betekende – steeds meer af door de opeenstapeling van bewijzen die alle
onbetwistbaar geachte waarheden van het boek Genesis tegenspraken.
Sin embargo, a lo largo de los años: in de loop der jaren echter of
in de loop van de jaren echter is
mogelijk, of een constructie met toch (…)
in de loop der jaren. Met
het verstrijken van de jaren suggereert dat de tijd afloopt (verstrijkt)
voor een bepaald eindpunt, en kan daarom beter niet gebruikt worden. Vermijd
hier ook door de jaren heen, omdat dit
meer wordt gebruikt om terug te blikken op het verleden: ‘vervoer door de
jaren heen’, bijvoorbeeld. Na dit eerste gedeelte moeten we ons richten op het
probleem van de woordvolgorde. Het overnemen van de Spaanse volgorde levert in
het Nederlands een wat verbrokkelde zin op, terwijl ons doel is de lezer heldere
informatie te geven. Die informatie is, dat Darwins geloof in de loop der jaren
afbrokkelde. De tekst geeft als reden dat de bewijzen die het boek Genesis
tegenspraken, zich opstapelden. Daarnaast betekende Darwins verblijf aan boord
van de Beagle een keerpunt in zijn (geloofs)leven. Y sobre todo tras: en vooral na. Hier
kunnen we ons geen buil aan vallen. De tekst zegt dat zijn geloof niet tijdens,
maar vooral na zijn reis met de Beagle
afkalfde. La experiencia transformadora
que vivió: pas op met de
transformerende ervaring die hij opdeed. Door het enkelvoud van ervaring wordt de suggestie gewekt, dat één specifieke ervaring of
gebeurtenis tijdens de reis Darwins denken en geloof veranderde, maar dat wordt
niet bedoeld en is ook in strijd met de rest van de zin. Daarnaast is de vaste uitdrukking wel ‘ervaring opdoen’, maar
als het om (een) specifieke ervaring(en) gaat, wordt het een combinatie met
‘hebben’: ‘ik had gisteren een mooie ervaring’, ‘ik heb daar veel
negatieve ervaringen mee gehad’. Het is beter om ervaringen,
in het meervoud, te gebruiken. ‘Ingrijpend’ in de vertaling de
ingrijpende ervaringen geeft ‘transformadora’ half weer: immers,
‘transformerend’ wil zeggen dat iemand iets ingrijpends meemaakt waaruit hij
gelouterd tevoorschijn komt, maar het woord ‘ingrijpend’ impliceert dit
‘louterende’ aspect niet. De transformerende ervaringen klinkt
wat vertaald (dit geldt uiteraard ook voor de transformerende ervaring). Een alternatief vinden is niet
gemakkelijk; er lijkt altijd iets van het origineel verloren te gaan. De variant
de verandering die hij onderging is
vervlakkend en heeft bovendien als nadeel, dat de verandering ook negatief kan
zijn, en dat is hier niet de bedoeling. Niet verandering doormaken of ervaring
doormaken. Eventueel wel de
ontwikkeling die hij doormaakte. Bij deze oplossing gaat het
‘ingrijpende’ aspect verloren. In de modelvertaling is gekozen voor keerpunt, omdat dit woord én impliceert dat er iets ingrijpends
heeft plaatsgevonden, én meestal een positieve wending aanduidt. Durante
su aventura científica a
bordo del Beagle: tijdens zijn wetenschappelijke avontuur
aan boord van de Beagle. Niet wetenschappelijke
avonturen. In de modelvertaling vervalt logischerwijs het woord tijdens.
(b)In
de loop der jaren echter – en vooral na zijn wetenschappelijke avontuur aan
boord van de Beagle, dat een keerpunt in zijn leven betekende – brokkelde het
geloof van Darwin steeds meer af door de opeenstapeling van bewijzen die alle
onbetwistbaar veronderstelde waarheden van het boek Genesis tegenspraken.
La fe de Darwin se fue erosionando:
de perífrasis verbal irse + gerundio duidt
op een progressieve ontwikkeling, die goed met langzamerhand
/ geleidelijk aan / steeds meer vertaald kan worden. Mooi is ook brokkelde
af / begon te verschralen. Acceptabel maar nogal gepersonifieerd is werd
geleidelijk aan uitgehold. Slijtage / slijten heeft in figuurlijke zin
meestal geen complement en is anders het gevolg van intensief gebruik of
wrijving. Hoewel andere volgordes denkbaar en ook goed gerekend zijn, geef ik de
voorkeur aan toch boven echter
en het naar voren halen van dit stukje, zodat de lezer onmiddellijk weet wat
het belangrijkste is in deze zin. Niet werd
verminderd, verslechterde, het vertrouwen. Ante
el cúmulo de evidencias: de vertaling van ‘ante’ is altijd heel lastig
omdat het per context iets anders lijkt te kunnen betekenen (zie ook vDale). In
dit geval is er in elk geval sprake van een causaal verband, wat onze keuze
beperkt tot door. Oplossingen met dit
tegenover / geconfronteerd als het werd / oog
in oog met zijn niet mooi of ongrammaticaal. Die bewijzen zijn er eerst en
dan komt het afkalven/uithollen. Daarom evenmin gezien
(met het oog op). Goed gerekend is toen
hij geconfronteerd werd met (…). Stapels
/ bewijsmateriaal in handen is te plastisch. De min of meer vaste verbinding
is een opeenstapeling van bewijzen. In een stortvloed komt alles tegelijk. Zeer
vele is te vervlakkend. Que
contradecían todas las verdades supuestamente incuestionables: de volgorde
wordt omgedraaid, zodat het werkwoord aan het eind komt. ‘Supuestamente’ (veronderstelde) hoort bij ‘cuestionables’ (onbetwistbaar) en dat weer bij ‘verdades’ (waarheden). Het laatste komt in de vertaling voorop: onbetwistbaar
veronderstelde waarheden, d.w.z.
waarheden waarvan de onbetwistbaarheid wordt verondersteld. Ook onbetwistbaar
geachte waarheden. Zogenaamde heeft altijd een wat negatieve klank. Dat past
hier niet. Neutraler is zogeheten /
zogenoemde. VDale geeft ook onomstotelijke
waarheden maar onomstotelijk geachte is
minder gebruikelijk, zij het wel acceptabel, evenals onloochenbaar beschouwde waarheden. Niet verkondigde en als onbetwistbaar aangenomen waarheden. .
(Fuente: El Mundo, Especiales)
http://www.elmundo.es/especiales/2009/02/ciencia/darwin/seccion4/seccion41.html